مؤلفههایی از اخلاق اجتماعی پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) – ديگران

به طور کلی انسانها در بعد فردی و شخصیتی دارای ویژگیهای خاص اخلاقی هستند که پندار، گفتار و رفتار آنها را شکل میدهد. ممکن است همین افراد وقتی در یک جایگاه و پست سازمانی قرار میگیرند عواملی موجب شود که پندار، گفتار و رفتار متفاوتی از بعد فردی سر بزند که این ویژگیهای انسانی بر روی میزان کارایی و اثر بخشی سازمان تاثیر بگذارد. اما اخلاق از انسان کامل و بایسته که در مقصد قرار گرفته سخن می گوید، تربیت نیز انسان در حال گذار و احکام این گذر را روشن می سازد اما انسان شناسی از احکام انسان مبدا پیش از هر گونه تغییر و تحول آن گونه که به طبع اولیه خود بوده است، بحث می کند.

مددکار اجتماعی به اشکال مختلف از بشر دوستی، مذهب، آرمانها و فلسفه های دمکراتیک ریشه می گیرد و برای برآوردن نیازهای انسانی برخاسته از کنش متقابل فردی- اجتماعی کاربرد جهانی دارد و برای توسعه توان انسانی است، چرا که مددکاری اجتماعی حرفه ای است مبتنی بر دانش، مهارت، اصول، ارزش ها و روش ها که هدف آن کمک به افراد، گروهها و جامعه است تا بتوانند با تکیه بر توانایی ها و استفاده از منابع موجود و استفاده از منابع موجود به استقلال نسبی و یا رضایت خاطر برسند. یکی از خصوصیات شایسته مددکار اجتماعی می تواند پذیرش این واقعیت باشد که هر چند در هنگام کار کردن با مددجویان تمامیت و کلیت زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی آنان را پیش رو دارد و نمی تواند بین مسائل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، عاطفی، بهداشتی و جسمانی آنان با مشکلی که ارائه می شود انعطاف قائل شود با این حال باید قبول کرد که به تنهایی قادر نخواهد بود همه دشواری ها را مورد نظر قرار دهد و یا برای پاره ای از آنها طرح کمکی داشته باشد و لازم است از سایر متخصصین علوم اجتماعی و انسانی و رشته ها و شاخه های مرتبط یاری بجوید و قادر باشد به موقع از روش ارجاع استفاده نماید.

از این رو، تعلیمات اخلاقی باید در جهت نیل به این هدف متعالی قرار گیرد و از هر نوع سطحی نگری و ظاهر گرایی مصون ماند، تا به جای تربیت افراد متظاهر، انسان های خود ساخته و بیدار تربیت شوند که هم از لحاظ بینش و معرفت و هم از لحاظ عمل در سطح والایی از کمالات قرار گیرند. جامع نگری اسلام، صفت یگانه ای است که به جرأت می توان گفت هیچ دینی این ویژگی را ندارد. در جامعه ای که احترام به قوانین صورت نمی گیرد و اخلاق در جامعه رعایت نمی گردد و کرامت انسانی حفظ نمی شود در نتیجه متخصصان نیز تحت تأثیر چنین شرایطی قرار می گیرند و ممکن است نسبت به اصول حرفه ای چندان پایبند نباشند.

اصول اخلاق حرفه ای مسأله ای است که اخیراً در کشور ما بسیار مورد توجه قرار گرفته است، از کتابها و مقاله هایی که هر روزه در این مورد نگاشته می شود و نیز سمینارهایی که برگزار می شود می توان پی به اهمیت روزافزون این مسأله در میان حرف مختلف پی برد. اما موضوعی که اهمیت دارد اخلاق حرفه ای در هر جامعه ای متأثر از اخلاق عمومی است. اخلاق کار موضوعی است که در طول تاریخ به آن پرداخته شده؛ اما در قرنهای معاصر بر اهمیت آن افزوده شده است. علوم مختلف سازمانی و رفتاری، یعنی روانشناسی کار و همچنین علوم اجتماعی، یعنی جامعهشناسی کار و حرفهها، ابعاد گوناگون اخلاق کار را بررسی و تحلیل کردهاند.

مثلا در کشور ما که به دنبال استقرار گفتمان مسلط انقلاب اسلامی در عرصه های مختلف اداره جامعه هست، همراهی با موج ها تا جایی مجاز است که به اصول و ارزش های دینی و ملی، خللی وارد نشود. یکی از مهم ترین اصول اخلاقی ارزش قائل شدن برای کرامت انسانی و احترام گذاشتن به مُراجع و رعایت حقوق و تکریم جایگاه او به عنوان یک شخصیّت انسانی است. هوشیاری مددکار اجتماعی را برای تفاوت و تمیز قائل شدن بین زندگی خصوصی خویش با مُراجعین، مشکلات مراجعین خـود که گاه ممکن است شبـاهت ها و همـانندی های زیـادی با هم داشته بـاشد را می توان از شایستگی های مورد پسند بودن اخلاق حرفه ای دانست که به طور طبیعی و بدیهی همراه با سایر اصول و ارزشهای متداول و ضروری در مددکاری اجتماعی از قبیل رازداری حرفه ای درباره مددجو، مشارکت دادن وی در فعالیتها و ایجاد شرایط ذهنی و عینی برای خود تصمیم گیری مددجویان قابل توجه خواهد بود.

با این نوع نگاه، مددکاری اجتماعی این قابلیت را پیدا می کند که خدمات منحصر به فرد و حساب شده ای را به مردم نیازمند ارائه دهد. هنگامی که گفته میشود اخلاق در قرآن، این سؤال در ذهن بسیاری از ما شکل میگیرد که مگر اخلاق در قرآن یا همان اخلاق اسلامی با اخلاق سایر فرقهها تفاوت دارد؟ رابطه این صفات با صفات فطری و طبیعی، ارتباطی دقیق و عمیق است، به گونهای که استفاده به اندازه و بموقع از آن ویژگی ها، باعث پدید آمدن صفات حسنه اکتسابی و اختیاری میشود و فضایل، محاسن و مکارم اخلاق برای هر یک از ما ایجاد میشود و آن هنگام که درست و بجا عمل نکنیم، رذایل اخلاقی، سیئات و صفات شیطانی پدید میآیند.

در این پژوهش برای سنجش موضوع پژوهش از پرسشنامهٔ اخلاق کار شغلی پتی و همکاران (1991) که شامل چهار مولفه است، استفاده شده است. آن گاه فرمود: چرا برخی از مردم یک «عمل قربی» (و کاری را که مایه خشنودی خداوند و موجب تقرب به سوی او است) بر حسب ظاهر، برای تقرّب به خدا انجام میدهند، و برخلاف آنچه خدا از دل آنان آگاه است، گمان میبرند. در راستای تحلیل اجتماعی، پرسشهای اصلی پژوهش حاضر، عبارتاند از: 1. ماهیت اخلاق کار چیست و میزان آن و چهار مولفهاش میان کارکنان ادارههای دولتی چه مقدار است؟

موضوع اخلاق حرفهای از همین تعامل سرچشمه میگیرد و ماهیت آن به چگونگی سامان دهی رفتار ارتباطی سازمان به عنوان شخصیت حقوقی با محیط، بر میگردد. قضاوت افراد در مورد درستی یا نادرستی کارها بر کمیت و کیفیت عملکرد آنان، عملکرد سازمان و در نتیجه موفقیت سازمان به شدت تأثیر دارد به همین لحاظ توجه به اصول اخلاقی برای سازمانها ضرورتی اجتناب ناپذیر میباشد. سازمان ها، یکی از مهمترین نهادهای اجتماعی دوران کنونی هستند که دامنه تأثیر آنها بر شئون مختلف زندگی انسانها، بسیار گسترده است این نهادها، در متن محیط اجتماعی میرویند و به همین دلیل، به عنوان سیستمی پیچیده، همواره در تعامل مستقیم با محیط درونی و بیرونی خود هستند.

تحقیقاتى که دانشمندان غربى انجام داده اند، مربوط به رفتار و تأثیر عوامل گوناگون در آن مى شود. کلیه مسائل و مشکلات در حوزه های گوناگون خود معلول عامل مهمتری تحت عنوان فرهنگ است و فقدان بستر فکری و نگرش مناسب علت اصلی مشکلات و میان باورهای فرهنگی، یعنی اعتقادات و ارزشهای درونی و پذیرفته شده و توسعه تکنولوژیک و صنعتی رابطهای مستقیم وجود دارد. برابر این دیدگاه: اخلاق، مجموعهاى از قوانین غیر رسمى است. به این معنی که رفتار رهبری چند بعدی است و رفتارهای مختلف رهبری، با سطوح مختلف رشد اخلاقی ارتباط دارد. در روایات مصادیق مختلفی برای ویژگیهای والای اخلاقی یا مکارم اخلاق بیان شده که برخی آنها عبارت است از: راستگویی، امانت داری، صلهی ارحام(پیوند با خویشان)، احترام به میهمان، اطعام نیازمندان، رعایت حقوق همسایگان و همراهان، حیا، گذشت، بیان حق هر چند به ضرر خود انسان باشد.

به این ترتیب، نظام ارزشی- اخلاقی قرآنی برآیندی از ارزشهای متعالی و برین، و ارزشهای متناسب به جامعه اعراب در عصر تنزیل وحی است. پس ملاک و هنجار اساسی ایشان اطاعت از خدا نیست ، بلکه انجام کاری است که سود یا خیرخود آدم را بیشترتأمین کند. نبود امنیت روانی به همراه ترس از مدیران میتواند سازمان را از مسیر اصلیش خارج کند. از طرفی اخلاقی بودن یا نبودن رفتارها و عملکرد می تواند موجب بروز پیامدهای مثبت یا منفی در سطح سازمان گردد.

صفات اکتسابی و اختیاری که در طبیعت انسان وجود ندارند، ویژگی هایی است که هر یک از ما با اراده و انتخاب خویش آنها را گزینش میکنیم و در عرصههای مختلف برای ما ایجاد میشود و آنها را به کار میگیریم. انسانها همه دارای صفات فطری و اکتسابی میباشند که بر اساس همین دو رفتار و زندهگی خود را به پیش میگیرند؛ صفات فطری، ویژگیهایی است که در نهاد انسان به شکل غریزه، احساس و استعداد از سوی پروردگار حکیم نهاده شده است و انتخاب و اراده ما هیچ دخالتی در وجود، مقدار و تعداد آنها نداشته است.

خوشاخلاقی، عنصری کلیدی در دینداری و عاملی مهم در موفقیت انسان است. به هر حال این سختی ها و مشکلات از زمان تولد پیامبر ادامه دارد تا پیامبر ساخته شود، پیامبری که می خواهد در مقابل یک جهانی از کفر و نفاق و شرک بایستد و آنها را به اسلام دعوت کند باید در مقابل مشکلات و دشواریها و سختیها صبر و تحمل داشته باشد و این درس را عملا بیاموزند. کسانی که به نام محمد پیش از پیامبر اسلام نامگذارى شده بودند، 16 نفر بودند. خوی اسلامی بهداشت اسلامی و احکام اسلام و دیگر چیزهای از این دست را نیز در بر میگیرد.

هرکس از این موهبت الهی برخوردار باشد، به راحتی میتواند، پلههای ترقی و پیشرفت مادی و معنوی را طی کند. یکی از مهمترین اساسات پیروزی انسان در زندگی مادی و معنوی اخلاق و فضائل اخلاقی است که در نتیجه تعلیم و تربیه سالم بوجود میآید. در حقیقت، عبادت پروردگار و در راستای بندگی خدا قرار گرفتن امری است که بدون آن بشر به تعالی و کمال واقعی خود نمی رسد و پلههای سعادت را نمی تواند بپیماید. برخیها حس خداجویی و حق طلبی، دانایی و کمال یابی، آزادهگی و سربلندی، استقلال و عدالت خواهی، بقاء و جاودانگی را از جمله صفات فطری انسانها میدانند که همراه با عقل، غضب، شهوت و قوه و ترس در وجود هر یک از ما قرار دارند.

همچنین آموزش اخلاق به صورت اعم در سیاست گذاری ها مد نظر قرار گیرد. در لغت بهمعناي «سرشت و سجيّه» بهکار رفته است؛ اعم از اينكه سجيّه و سرشتي نيكو و پسنديده باشد مانند جوانمردي و دليري، يا زشت و ناپسند باشد مثل فرومايگي و بزدلي. در واقع باغبان پای صحبت هر گل می نشیند و از خود او می پرسد که «چه می خواهی؟ هرگاه بحث از صدق و کذب و درستی و نادرستی گزاره از جهت مطابقت و عدم مطابقت با واقع مد نظر باشد کاوشی اعتقادی صورت پذیرفته است.

مهمترین وظیفه متخصصان بهداشت روانی، بالا بردن سطح سلامت مُراجعان است. این امر، نیازمند وجود رهبری با هوش اخلاقی (Moral Intelligence) بالا است. گستردهترین ارتباط انسان، ارتباط و تعامل با اعضای جامعهی خویش است. آنها از یک سو خواهان موفقیت، بقا و حرکت از وضع موجود به وضع مطلوب هستند و از سوی دیگر موفقیت شان مرهون نحوه برقراری ارتباط و تعامل درست با محیط است. دانشمندان اسلامی دین را شامل عقاید، عبادات و اخلاق میدانند که برای تکمیلی بشر هر سه نیاز است و کرامت انسانی بسته به ارزشهای اخلاقی و پسندیدهای نهفته در انسان میباشد. هر نظام اخلاقی قابل قبولی باید این ارزشها را محترم بدارد- گیرم که آرایش و رتبه بندی ارزشها در آن نظامها یکسان نباشد.

دیدگاهتان را بنویسید