فلسفه عشق در نگاه اول

داستان فلسفه در ایران پیش از اسلام آغاز می شود؛ از آرای فلسفی زرتشت پیامبر ایران باستان در قرن ششم پیش از میلاد همین نكته بس كه وی كثرتی از ارواح نیك را كه نیاكان وی می پرستیدند به یك خدا به نام اهوارمزدا و تمام نیروهای قملروی بدی را به همان نحو در قالب اهریمن خواند. این کتاب اگرچه منبعی عالی برای آشنایی با تاریخ فلسفه نیست، ولی برای آغاز راه گزینهی بدی نیست. هکتور پیر چانوت، که مقیم فرانسه در سوئد بود و بعداً سفیر فرانسه در این کشور شد، برای تأمین حقوق بازنشستگی دکارت از لوئیس چهاردهم کمک کرد، اگرچه این حقوق هرگز پرداخت نشد.

مسیر پربار فلسفه درایران اسلامی كه با تلاش های مترجمان از آثار حكمت یونان آغاز و در ادامه رنگ ایرانی و اسلامی گرفته بود در زمان معاصر نیز از حركت بازنایستاده است. البته در برخى از آثار اخلاقى به این نوع از پژوهشهاى اخلاقى Substantive ethics نیز اطلاق شده است. افلاطون در کتاب سوم از قوانین، نظام مطلوب خود را به خوبى ترسیم مى کند. «نه تنها قانون گذارانى که از زئوس (Zeus) الهام مى گیرند، بلکه همه قانونگذاران هنگام وضع قانون، هدفى جز والاترین فضیلت انسانى ندارند.»10 همچنان که عدالت و خویشتن دارى و دانایى همراه با شجاعت به مراتب، بالاتر از شجاعت تنهاست، پس آنچه باید گفت این است که خداوند هنگام وضع قانون، تنها جزئى از فضیلت انسانى را در نظر نداشته است، بلکه تمام فضیلت بشرى منظور او بوده.

اینکه برخی نمیدانند یا نمیتوانند به درستی به این پرسش: «فلسفه چیست؟ و مورخان چگونه به قضاوت درستی درباره این همذاتپنداری دست مییابند؟ هر چند تقلای وی برای سازش میان یگانه پرستی دینی با دوگانه انگاری فلسفی ایرادی ذاتی دارد، تلاش او در این زمینه از توجه به این موضوع مهم حكایت می كند. عشق بیشتر از غریزه آب می خورد و هر چه از غریزه سر زند بی ارزش است و دوست داشتن از روح طلوع می کند و تا هر جا که یک روح ارتفاع دارد، دوست داشتن نیز همگام با آن اوج می یابد. فلسفه تفکر است. تفکر درباره کلی ترین و اساسی ترین موضوعاتی که در جهان و در زندگی با آن ها روبه رو هستیم.

در این تفکر اصل بر اینست که اگر جوهر حرکت می کرد، چگونه ما همواره همان ادراکی را از جهان و موجودات آن داریم که قبلاً داشتیم؟ ماهیت در منطق ارسطویی یا منطق قدیم به دو قسم جوهر و عرض تقسیم میشود. این رویکرد معنای عمل و مقصود انسانها در تاریخ را مورد توجه قرار میدهد و به کلیتهای تاریخی بی توجه است. با تأمین «آرامش و سکون»، کلید سلامت روح و روان در اختیار آدمی قرار میگیرد و مسیر تکامل و تعالی به روی وی باز میشود. البته این امید، شاید صرفا ورود به جهان طنز و شوخطبعی باشد.

البته از این افراد باید پرسید؛ آیا غرب که محدودیت روابط زن و مرد و دختر و پسر را برداشته است، حرص و ولع جنسی در بین آنان فروکش کرده است یا افزایش یافته است؟ فصل سوم گستردگی خوبی دارد، البته خوب برای یک کتاب مقدماتی فلسفه. راه نخست راهی سات که متفکرین اسلامی از آن برای بحث پیرامون روشهای علوم استفاده میکنند.این روش، حداقل، ما را با روشهای ممکن تحقیق در فلسفه علم آشنا میسازد.توضیح این طریق از دیدگاه متفکرین اسلامی چنین است که: اسلوب و روش فکری خاص هر علمی عبارت است از یک نوع ارتباط فکری خاصی که بین انسان و موضوع آن علم باید برقرار شود و بدیهی است که نوع ارتباط فکری بین انسان و شئ از اشیا بستگی دارد به نحوه وجود و واقعیت آن شئ.مثلا اگر شیئی از نوع اجسام است، ناچار باید ارتباط جسمانی و مادی بین انسان و آن شئ برقرار شود و احساس و آزمایش عملی همان ارتباطات مادی است که دستگاه فکر با اشیا پیدا میکند.و اگر آن شئ وجود نفسانی دارد باید به مشاهده حضوری و نفسانی که یگانه وسیله ارتباط ذهن با آن شئ است پرداخته شود و اگر آن شئ کیفیت عقلانی دارد، یعنی حقیقتی است که عقل با عمال قوه انتزاع آن را یافته است باید با سبک قیاس و برهان و تحلیل عقلانی مورد بررسی قرار گیرد.

این پرسش در منظومه فکری نیچه به هیچانگاری یا نیستانگاری میانجامد که به قول نویسنده بینظمی در نظام معناست. با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران توجه به فلسفه جدی تر شد و طی 20 سال اخیر متون زیادی از فیلسوفان غربی به فارسی ترجمه شده است. شاید حضور هانری كوربن (1903 تا 1978) در ایران و جلسات درس و بحث وی با علامه شهیر محمدحسین طباطبایی از جمله این نقاط باشد. در این شرایط و از ابتدای قرن بیستم صدای فلسفه جدید غرب توسط دو گروه یكی معلمان و دانشمندان و علاقمندان به تمدن جدید و سیاست های جهان به ایران رسید.

با این حال، پرسش کلیدی آن است که در کدام سرزمین، در کجای شرق و غرب این کره خاکی، مبنای اندیشیدن و پارامترهای صحیح پرسیدن و معیارهای پاسخ دادن را دقیقا بر سنِت سقراطی و منطق ارسطویی منطبق میسازند. اما اینها از فلسفه ضرورت آن را برای بنیاد كردن نظم جهان جدید و تغییر نظام های حكومتی می دانستند و بیشتر مبنای ایدئولوژیك آن را مطرح كردند. عوامل این شاخه از میان فلسفههای اروپایی قرن بیستم مانند اگزیستانسیالیسم و مارکسیسم برخاسته بودند و جستجوی معنای واقعه هولوکاست آنها را متأثر کرده بود.

این دانشمندان چند جنبه فراگیر تاریخ را بر پایه چند موقعیت عمومی انسان شرح میدهند، موقعیتهایی مانند تلاش حکومتها در کسب درآمد، نیاز جوامع به بهرهمندی از منابع و شیوع جهانی بیماریها. علوم به عنوان مجموعهای از تصورات و تصدیقات موجود در ذهن، در یک نگاه مانند سایر واقعیات، اموری واقعی و موجوداتی خارجی و منشأ آثار هستند.همانگونه که خود نفس به عنوان موجودی از موجودات، متعلق بحث فیلسوف است، علم نیز این حیث متعلق بحث فیلسوف و فلسفه(هستیشناسی)خواهد بود.در این مقام در باره علم میتوان سؤال کرد که آیا مجرد است یا مادی؟ از جمله مواردی که واژه«فلسفه»به صورت «مضاف»به کار میرود، در خصوص اصطلاح «فلسفه علم»میباشد.در مورد اینکه ماهیت فلسفه علم چیست، جان لازی در کتاب«درآمدی تاریخی به فلسفه علم»چهار دیدگاه را مورد نظر قرار داده است.

«باربور»در خصوص دیدگاه وایتهد چنین مینویسد:«وایتهد در پی پرورش یک نظام جامع متافیزیک است که قرار است هم برای علم و هم برای دین، در خور باشد.این نظام، با متافیزیک ماتریالیسم تجزیه گرایانه(atomistic)قرن هیجدهم و اصالت طبیعی تکاملی قرن نوزدهم فرق دارد و این فرق هم در بینش متحولتر و باریکتر آن نسبت به طبیعت است، و هم در ملحوظ داشتن طیف وسیعی از تجربه بشری، اعم از ستحسانی (زیبایی شناختی)، اخلاقی و دینی».

این فلسفه به دنبال کشف معنا و مسیری در تاریخ است. آیا با کشف شرایط لازم و کافی میتوان نسبت علی برقرار کرد؟ آیا سقوط امپراتوری روم بر بستر شرایط مادی و نظامی قبل از بحران حتمی بود؟ آیا عشق زن و مردی که در یک نگاه به هم دل باخته اند و سال ها عاشقانه در کنار هم زیسته اند، بی آنکه اشکالی در هم ببیند، کمتر از دوست داشتن است؟ او كه خدایان آتن را به باد انتقاد گرفت سرنوشتی غیر از نوشیدن جام زهر به دستور نظام حاكم یونان آن دوران نیافت، اما شاگردانش چون افلاطون و ارسطو این مسیر را با مكتوب كردن آرای او و افزودن بر این آرا ادامه دادند.

پس توانایى عملى، حالتى متوجه به ساختن است که تفکر درست راهنماى آن است. به همین خاطر ما میتوانیم تفسیری قابل قبول از «عینیت گذشته» به دست دهیم. سومین نظر این است که فلسفه علم عبارت است از رشتهای که به مدد آن مفاهیم و نظریههای علمی، تحلیل و تشریح میگردند.البته مسأله، عرضه تفسیری تقریبا همه فهم درباره آخرین نظریههای علمی نیست.به عکس مسأله عبارت است از رفع ابهام از معنای اصطلاحاتی نظیر «ذره»، «موج»، «پتانسیل»و«ترکیب»، در کاربرد علمی آنها.البته این آشکار سازی مفاهیم را خود دانشمند انجام میدهد و لزومی ندارد تا فیلسوف علم برای او معانی مفاهیم علمی را تبیین کند.چنین پژوهشی یک فعالیت عادی علمی محسوب میشود.قطعا کسی ادعا نمیکند که هر وقت دانشمند به تحقیقی این چنین میپردازد، به فعالیت فلسفی مشغول است.از آنچه گفته شد باید حداقل این نتیجه گرفته شود که هر تحلیلی از مفاهیم علمی به وصف فلسفه علم موصوف نمیشود.در عین حال میتوان گفت تحلیهایی مفهومی نیز وجود دارند که فراتر زا آشکار سازی و توضیح صرف مفاهیم علمی، گام بر میدارند و دارای جنبه فلسفی میباشند.

متفکر به کمک فهم ترغیب میشود تا ساختار زنده معانی و انگیزههای فاعل تاریخی را از دید خود او درک کند. آیا تأکید، نادیده گرفتن، انتخاب و تفسیر بازنمایی تاریخی وابسته به زاویه دید فردی مورخ است؟ اساتید علم هرمنوتیک به هسته نمادین و زبانی تعاملات انسانی توجه دارند و معتقدند فن تفسیر متون میتواند رفتارها و دستاوردهای نمادین انسان را تفسیر کند. او تاریخ را متشکل از رفتارهای انسانی میداند؛ رفتارهایی که نتیجه سبک و سنگین کردن و انتخاب هستند. درس اول این مجموعه به طرح کلی فلسفه نظری کانت بر اساس نقد عقل محض و تمهیدات میپردازد و درس دوم تقسیم بندی احکام و جایگاه حکم تالیفی پیشینی در فلسفه استعلایی را آموزش میدهد.

به همین جهت است كه عالمان و اندیشمندان مسلمان، در سایه معارف قرآنی و اسلامی، از قدیمالایام به مسئلة اخلاق توجهی ویژه مبذول داشتهاند. در کتاب هفتم و هشتم از سیاست، خود به حکومت مطلوب مى پردازد. فرزندان به عنوان یه قطعه گمشده هستن که میتونن وضعیت زوجین رو به یه خانواده کامل ارتقا بدن. اما منظور از افکار فلسفی در اینجا صرفاً تأکید بر این مطلب است که همه ما حتا برای لحظات کوتاهی هم که باشد، به «فلسفه ورزی» روی میآوریم. به خاطر بسپاریم یکی از دو اتهام اصلی سقراط که منجر به حکم اعدام او و نوشیدن «شوکران» شد همانا به پرسش کشیدن حکایات و روایات خدایان المپ در بین جوانان بود.

دیدگاهتان را بنویسید