فلسفه اسلامی – ویکی شیعه

در فلسفه ارسطو، علت غایی بر علتهای دیگر تقدم دارد و خدا نیزعلت غایی موجودات است. سعادت هم در مدینه محقق میشود، اما در نظر فارابی از میان علتهای چهارگانه، اصل، علت فاعلی است و خداوند نه صرفا علت غایی، بلکه ابداع کننده موجودات و علت غایی آنها است. این بزرگواران هم با توجه به تفاوتی که در تلقی فیلسوفان دوره اسلامیاز وجود و ماهیت و علت و علیت وجود دارد، فارابی را فیلسوف مؤسس دانستهاند. وجود ماهیت، علت و معلول و کمال و سعادت آدمی، تعبیراتی مشترک در فلسفه یونانی و فلسفه دوره اسلامیاست.

فلسفه با امکان کشف تنوع جریانهای فکری در جهان، گفتگوی بین فرهنگی را تحریک میکند. چنانکه در فقه نیز بین فتاوی اختلافاتی وجود دارد و حتی گاهی دو فتوا با یکدیگر متباین هستند و در یکی فتوای به وجوب داده شده و در دیگری فتوای به حرمت؛ اما همه این فتاوی فقه و فقاهت به شمار میآیند. در طول این دیوار کوتاه، باربرانى با همه آلات عبور مى کنند و بارى که حمل مى نمایند از خط الرأس دیوار بالاتر است و در جزو بار آن ها همه گونه اشکال انسان و حیوان، چه سنگى چه چوبى، وجود دارد و البته در میان باربرانى که عبور مى کنند، برخى گویا و برخى خاموشند.

موسس کسی است که البته از آراء گذشتگان بهره مند میشود ولی ساختاری نو و جدید را بنیاد گذاری میکند؛ لذا فارابی کسی است که به حق این کار را کرد. وقتی پنجاه سال پیش «محسن مهدی» برای شرکت درکنگره ای به مناسبت هزار و صدمین سال ولادت فارابی در تهران برگزار شد، به این جا آمد، با او بحثهایی بسیار مغتنم و گرانبها داشتم و از آراء و نظرها و اطلاعات وسیع او بهرهها بردم.

«محسن مهدی» با این نظر مخالف نبود که بعد از فارابی همه فیلسوفان دوره اسلامیدر طریق جمع میان دین و فلسفه کوشیده اند، اما رغبت و تعلق خاطری به حدود خطِ سیر در تاریخ فلسفه اسلامینداشت. رضا داوری اردکانی؛ رئیس فرهنگستان علوم ایران هم در این مراسم گفت: روز جهانی فلسفه از آن جهت اهمیت دارد که ممکن است مارا به وضعی که فلسفه در جهان دارد متوجه سازد. یونسکو با گرامیداشت روز جهانی فلسفه هر ساله، در پنجشنبه سوم نوامبر، ارزش ماندگار فلسفه را برای توسعه اندیشه بشری، برای هر فرهنگ و برای هر شخص برجسته میکند. خواندن کتاب فلسفه عشق را به چه کسانی پیشنهاد میکنیم؟

تاكید در این جریان بر عشق و باطنیگری و شهود و اشراق است، البته در دهههای اخیر بر وجه ایرانی اندیشه سهروردی و تاكید او بر میراث فكری ایران باستان تاكید فراوان صورت میگیرد. اگر از راه عقل فهمیدیم، فلسفه میشود و اگر از راه نقل فهمیدیم، فقه و حدیث میشود؛ امّا حکمت متعالیه روش معرفتی را توسعه داد و افزون برعقل از شهود و نقل نیز بهره گرفت؛ بدین سبب به استثنای تفاوت موضوع، بخشی از عرفان نظری با فلسفه الاهی هماهنگ میشود و نیز مرحوم صدر المتألهین در جلدهای هشت و نه اسفار، قول معصوم را حد وسط قرار میدهد.

مؤسسه انتشارات فلسفه. تهران. حتی اگر دو نظریه فلسفی کاملاً متباین با هم باشند، مثلاً در یک نظریه ثابت شده باشد که العیاذبالله خدا وجود ندارد و در نظریه دیگر خداوند با صفات کمال و جلالش ثابت شده باشد، هر دو نظریه فلسفی هستند؛ منتها یکی فلسفه الحادی و دیگری فلسفه الهی. اشاره و به تعبیر فلسفی از آنها میکند و بیان چرایی این احکام در شریعت میپردازد. پس وقتی ما مشاهده میکنیم که دو نفر در امور انتزاعی اختلاف دارند و یکی امری را اثبات میکند و دیگری آن را نفی میکند، نباید بپنداریم که اختلاف آنها واقعی است، بلکه باید توجه داشته باشیم که ممکن است آنکه درصدد اثبات چیزی برآمده برای آن معنایی را در نظر گرفته و کسی که آن چیز را نفی میکند، معنای دومی را برای آن در نظر گرفته باشد و چه بسا هر دو نظریه صحیح باشند.

یعنی کسی چیزی را به یک معنا اثبات میکند و دیگری همان چیز را به معنایی دیگر نفی میکند و به واقع اختلاف اساسی بین آن دو وجود ندارد و اختلاف میان آنها لفظی است. وی عنوان کرد: آگاهی به اصطلاحات دین و فلسفه باعث میشود که ما وقتی سخن از دین میگوئیم متوجه باشیم که دین با چه معنایی مد نظر ماست و دین را با کدام یک از اصطلاحات آن مورد بحث قرار میدهیم. با وجود اینکه فلاسفهی نخستین خواهان درک جهان وسیعتری بودند، دیری نگذشت که فلسفه به سمت بشریت و چگونگی زندگی آن گرایش پیدا کرد.

فلسفه حجاب چیست و چگونه میتوان رابطه بین حکم حجاب و اخلاق را تببین کرد؟ این نکته را از آن جهت ذکر کردم که اگر فلسفه اسلامیرا به رسمیت نشناسیم چگونه میتوانیم از تأسیس آن بگوییم؟ از طرف دیگر، فیلسوف با تقید به روشها و مواد خود در صدد کشف پاسخ این پرسشها بر مىآید و در این فرایند، مطمئن است که اصول و حقایقى وجود دارند که فیلسوف مىتواند با کشف آنها مبنایى براى اثبات آنچه سازگار با دین باشد، بیابد و در این راه حداکثر تلاش خود را مىکند.از این بیان مىتوان به نتیجهاى کلى نیز رسید و آن این که:هر فیلسوف مسلمانى چنین قاعدهاى را عملى سازد، یعنى در عین تقید به روشها و قواعد و محتواى فلسفى، دغدغه سازگارى با اسلام و نیز الهامگیرى از متون اسلامى را(در حد موضوع مورد بحث خود)داشته باشد، حاصل کار او فلسفهاى اسلامى است.بر این اساس، فیلسوفى مانند اقبال لاهورى نیز یک فیلسوف اسلامى بوده و حاصل کار او در محدوده فلسفه اسلامى قرار مىگیرد، هر چند که فلسفه او با فلسفه سنتى مسلمین متفاوت است.لازمه این سخن، فهم و پذیرش این نکته است که مىتوان نظامها و دستگاههاى مختلفى در فلسفه پرداخت که اسلامى نیز باشند.به یقین در میان این نظامها، نظام و دستگاهى مقبولیت و توجّه متفکران مسلمان را به خود جلب خواهد کرد که بتواند علاوه بر تقید به روشها و قواعد و محتواى فلسفى و عینى، محتواى بیشتر از متن دینى و اغراض و عمق فزونترى از دین را در خود منعکس سازد و سازگارى بیشترى با اسلام داشته باشد.

اشاره به این نکته هم لازم است که وقتی متقدمان، فارابی را معلم ثانی خواندند، شاید لااقل در ناخودآگاه خود او را مؤسس فلسفه اسلامی میدانستند. آیا فلسفه به معنای عامی که شامل فیزیک، شیمی، ریاضیات و موسیقی نیز میشود منظور نظر ماست و میخواهیم رابطه آن را با دین بازشناسیم، یا آنکه منظور ما فلسفه به معنای دیگری است. وی دریافت که همه مردم اطرافش، زندگی خود را در نیل به هدفهای گوناگون مانند لذت و ثروت صرف می کنند؛ بدون آن که از خود بپرسند که آیا این امور مهم و قابل اعتماد هست یا خیر. همه اهالی فلسفه میدانند که ایشان البته فاضل و بزرگوار است.

اما ماهیت، در ارسطو، ماهیت موجود است و حال آن که در فلسفه اسلامی، ماهیت چیزی بیش از امکان نیست. وی عنوان کرد: با اشاره به اینکه فلسفه اسلامی به تبیین مباحث، عقاید و دیدگاههای مسلمین میپردازد، گفت: عموماً فلاسفه بزرگ اسلامی همچون ابن سینا، ملاصدرا و دیگران، در بحثهایشان به بحثهای اسلامی خالص پرداختند، به عنوان مثال تفسیر سورههای قرآن توسط ملاصدرا که یک مجموعه عظیم تفسیری است و همینطور تفسیر برخی سورهها از جمله توحید، ناس، فلق و برخی از آیات قرآن کریم توسط این سینا، حکایت از این امر دارد که به هر حال چون مسلمان بودند، در بحثهایشان طوری بحث میکنند که مسائل اسلامی در حوزه عقیده، از جمله اعتقاد به خداوند، معاد و آخرت، و..

در هر صورت تلاش آنها چون برای کشف حقیقت است، در قلمرو فلسفه جای میگیرد. اما حقیقت ایدههای روشن و متمایز دکارت با این واقعیت تضمین میشود که خدا وجود دارد و فریبنده نیست. اما در یکی از آن دو نظریه، حقیقت به دست نیامده و به جای برهان، مغالطه صورت گرفته است. مطالعاتی كه درباره چگونگی اخلاق و كردار اسكیموها، اقوام بدوی و قبایل وحشی آفریقا و استرالیا و یا ادیان مختلف صورت میگیرد، مربوط به قلمرو اخلاق توصیفی است. من در نیمه اول دهه چهل، بیشترین وقت خود را صرف مطالعه آثار فارابی و تحقیقاتی که درباره فلسفه او شده است، میکردم در آخر راه به نظرم رسید که فارابی مؤسس فلسفه اسلامیاست.

2- فیلسوف، کسی است که درباره علل بنیادین امور و حوادث تحقیق می کند. در حالی که پاسکال وقتی به جهان بیکران نگاه کرد و مجازات و بدبختی بشریت را درک کرد، لرزید اما دکارت از قدرت عقل بشری برای درک جهان و ترویج خوشبختی شگفت زده شد و این دیدگاه را که انسانها اساساً بدبخت و گناهکار هستند، رد کرد. در اثر گسترش شهر و ناکافى بودن منابع، رقابت و تجاوز به سرزمین هاى دیگر آغاز خواهد شد. فلسفه دوره اسلامیبا چنین تصرف و تغیر در اصول و مبادی آغاز شده و ادامه یافته است. بنابراين، ارضاي غريزه جنسي و تأمين نيازهاي فيزيولوژيك انسان از آثار مثبت ازدواج است؛ ولي ميتوان فلسفه و حقيقت ازدواج از نظر اسلام را در سه امر جست و جو كرد: تكميل، تسكين و توليد.

بنا بر تعریفی که ما ارائه کردیم، فلسفه تلاشی است برای شناخت حقیقت، چه در حوزه نظر و حکمت نظری و چه در حوزه عمل و حکمت عملی، اما این بدان معنا نیست که هر آنچه در فلسفه ارائه میشود درست و مطابق با حق است. فلسفه ای که به او شجاعت بودن می بخشد. طبق روایات، کفار بخاطر پرستش هوی، به هدم عقل خود پرداخته اند و آنچه نزد معاویه و دیگر کفار مثل او در طول تاریخ است، عقل نیست بلکه نکراء است که قدرتی برآمده از قوه ادراک و فهم و سنجش انسان در خدمت هوای نفس است.

از همین جهت است که در دعا وارد شده که از خدا بخواهیم در پایان ماه مبارک رمضان ما را از مرحومین قرار دهد نه از محرومین؛ یعنی از قبولشدگان نه از مردودشدگان. این استاد دانشگاه تصریح کرد: فلسفه اسلامی میتواند به حل مسائل اسلام کمک کند، به عنوان مثال ابن سینا در رابطه با معاد بحثهای مفصلی دارد، هرچند که به گفته وی من به معاد عقلی معتقدم و نه به معاد جسمانی و… چنین فلسفهای تنها در صورتی معقول و مقبول تلقی میشود که از بوته داوری عقلی سرفراز بیرون آید.

فلسفهای که با بهرهگیری از معارف اسلامی ساخته میشود، باید در مقام تأسیس، تبیین و داوری به ملاکها و موازین روش شناختی عقلی تن بسپارد. این پژوهشگر فلسفه گفت: یکی از ویژگیهای برجسته و ارزنده انسان و یکی از ممیّزات او تعقل است و نمیشود باب تعقل را مسدود کرد؛ البته باید با سعی و تلاش عقلانی از اشتباهات مباحث عقلی و فلسفی کاست. من معتقدم که فیلسوفان ما را از آن جهت نمیتوان بی اعتنا به سیاست دانست که آنها الهیات، اعم از امور عامه و الهیات بالمعنی الأخص را چنان بسط داده اند که با اصول دین منافاتی نداشته باشد و در واقع صورتی از دین عقلی تصویر کرده اند.

دیدگاهتان را بنویسید