علم اخلاق چیست؟

هرگاه شخص فاجری ستایش شود، عرش الهی میلرزد و خداوند خشمگین میشود.» پس ضروری است که در برخوردهای اجتماعی خود، رفتار پسندیده را با چاپلوسی اشتباه نگیریم و افراد متخلّفی را که گاه درصددند با چرب زبانی و چاپلوسی، حق و باطل را بر ما مشتبه کنند، طرد کرده و خود را از نیرنگ آنان ایمن سازیم. پس ضروری است که در برخوردهای اجتماعی خود، رفتار پسندیده را با چاپلوسی اشتباه نگیریم و افراد متخلّفی را که گاه درصددند با چرب زبانی و چاپلوسی، حق و باطل را بر ما مشتبه کنند، طرد کرده و خود را از نیرنگ آنان ایمن سازیم.

آنها اگر بتوانند از کیفر فرار کنند به هم نوع خویش به وسیله دروغ، فریب، بهتان و افتراء آزار میرسانند. نیروی خشم یا قوه غضبیه که آن را «نفس سَبُعی» گویند، موجب صدور افعال درندگان از قبیل کینه و دشمنی و آزار است. ابوسعید خدری میگوید؛ «رسول خدا صلی الله علیه وآله بسیار با حیا بود؛ هیچگاه از او چیزی نخواستند، مگر آنکه پاسخ مثبت داد». حتی اخلاق واقعی و اثرات مثبت آن زمانی متجلی خواهد شد که آن را غیر شخصی و عینی نماییم.

قانونی دیدن برعکس اخلاقی دیدن، خیلی چیزها را عینی (غیر شخصی)، قابل پیش بینی، ساده و درنتیجه قابل کنترل می کند. اخلاقی دیدن امور در ایران، باعث شخصی شدن، عدم عینیت، پیچیدگی، ابهام، فاقد پیش بینی و در نتیجه فاقد کنترل شدن حیات در ابعاد مختلف شده است. یک بازاندیشی مجددی که در نتیجه آن یکی، دیگری را تقویت خواهد کرد. همانگونه که گفته شد، از مسئولیت اجتماعی به عنوان اخلاقیات فرا سازمانی یاد می شود که مفهوم مسئولیت اجتماعی را میتوان از بیشتر نظریههای اخلاق استنباط و استخراج کرد. باید دانست که توسعه فرهنگ فردی به شکوفایی فرهنگ جمعی منجر شده و متقابلأ شکوفایی جمعی مجالی برای شکوفایی فردی یا آنچه که خودشکوفایی گفته می شود خواهد بود.

باید دید چه ترتیباتی سیاسی، اقتصادی و حقوقی برای مهار این ویژگی می توان ایجاد کرد که نتیجه آن شکوفایی توامان جمعی و فردی باشد.. منشور اخلاقی هر سازمانی، از اشتراک عمومی همة اعضای سازمان در مورد اصول و قواعد اخلاقی خاصی که در جهت بهبود و توسعة فعالیتهای سازمانی است، به دست میآید.36 در صورتی که اگر بخواهیم ارزشهای خاصی را به صورت پذیرش همگانی در آوریم، باید در ابتدا از توسعة آگاهیها و دانشهای مرتبط شروع کنیم. ارزشهای ذوق و ذائقه و زیباییشناختی به اشیاء و اشخاص تعلق میگیرد ولی متعلق ارزشهای اخلاقی فعل انسانی و یا فاعل بهجهت صدور فعل خاص، موضوع آن ارزش قرار می گیرد.

ولی نگاه ما باید بدان تغییر یابد. باید پذیرفت که علیرغم ادعاهای اخلاقی، آنطور که باید، به حق و حقوق دیگران احترام قائل نیستیم. در این میدان است که انسان میتواند در اثر ارتباط با انسانهای دیگر ارزشهای وجودی سایر مهارتهای حرفهای، علمی، عقلی و مدیریتی خود را بنمایاند و فضایل اخلاقی و کمالات انسانی را در خویش نهادینه کند و همچنین به شکوفایی تواناییهایی دیگران نیز کمک نماید. امروزه شاهدیم عدهای که در دنیا با خدا بیگانهاند با آخرت نیز بیگانه شدهاند و نظام اجتماعی خود را بر اساس دنیامحوری شکل دادهاند؛ این نگرش بسیاری از ارزشهای اخلاقی را سست میکند.

ترویج خودکنترلی در سازمان، به عنوان یکی از مکانیزمهای اصلی کنترل، از مباحثی است که بنیان آن بر اعتماد، اخلاق و ارزشهای فردی قرار دارد. وقتی که اخلاقیات را به حوزه غیر شخصی (قانونی) وعینی سوق دهیم درآن صورت، جامعه اخلاقی تر از آنی خواهد شد که در حال حاضر است. چپاول ثروت بطور نامشروع و غیر قانونی و از طریق اتصال به رانت اطلاعاتی و به طرق ناشایست را زرنگی و برعکس جمع نکردن ثروت را ناشی از بی عرضگی می دانیم. ازجمله: جنبه سئوالی داشتن آن، بیدار کننده بدون دل و فطرت آدمی و اعتراف گیری از رقیب که به همه این نکته ها در روان شناسی تأکید می شود و امامان معصوم علیهم السلام نیز در مناظرات خویش آن را به کار می گرفته اند.

آن حضرت، یکی از سه نفر را کشت و دو نفر دیگر را اسیر کرد و خدمت پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ آورد. پیامبر رحمت، چنان بیتکلّف و متواضع بود که برای راحتی افراد تازه وارد و برای آنکه سایر حاضران در زحمت نیفتند، این تقاضا را پذیرفت و برای ایشان سکویی از گل ساخته شد و از آن پس پیامبر بر روی آن مینشست و سایر حضار در اطراف ایشان. آنها گمان میبرند که پرورش فکری معادل با تربیت روانی است و هنوز ندانستهاند که در کنار عقل فعالیّتهای معنوی قرار دارند که برای مشی زندگی لازم است.

سنّ روانی قسمت اعظم مردم از 12 یا 13 سال نمیگذرد. اخلاق جنسی به حکم قوت و قدرت فوق العاده غریزه که این قسمت از اخلاق بشری وابسته به آن است ، همواره مهمترین بخشهای اخلاق به شمار میرفته است . بنابراین توصیه ای که می توان به عنوان متخصص اجتماعی در این زمینه کرد آن است که از هر گونه رویکرد رادیکال وتندروانه در یک جهت یا در جهت معکوس پرهیز کرده و به خصوص از به کار بردن اراده های فردی یا جمعی با استفاده از ابزارهای آمرانه پرهیز کرد.

۱۰. در مجلس جای خاصی را به خود اختصاص نمیداد و از آن نهی میکرد. آنچه که در جوامع مدرن به شکل اخلاق نوین بدان نگریسته می شود همان “قانون” است که جای “اخلاق” را گرفته است. چرا که احساس می کنیم که حداقل یک موجود بی جان که همان خودرو باشد از ما اطاعت می کند و ما بر آن مسلط هستیم. دور زدن قانون و عدم اعتناء به حقوق دیگران را زرنگی معنا می کنیم. به این فهرست، فهرست بلند بالایی را می توانیم اضافه کنیم. آیا نتیجه چنین نگرشی واقعا به نفع منافع بلند مدت خود شخص است؟

در یک جامعه رئالیستی که سواری رایگان مطرح است، فرد در درجه اول اخلاقیات را ازدست خواهد داد و جایی که اخلاقیات نباشد، و صرفأ منافع خودمحور مادی حاکم باشد، بعید است شکوفایی جمعی و فردی صورت گیرد. تبعات شخصی کردن اخلاقیات چیست و در نقطه مقابل، منافع غیر شخصی کردن اخلاق و ملبس کردن آن به لباس قانون چیست؟ اگر در جامعه ای اخلاق بر آن باشد که تمام ضوابط اخلاقی ، برای مثال در حوزه های خلاقیت هنری و ادبی را تعیین کند، آن جامعه بدون شک نه فقط دچار فروپاشی فرهنگی و هنری بلکه همچنین دچار فروپاشی اخلاقی خواهد شد، برعکس ، اگر در جامعه فرهنگ و از جمله خلاقیت های هنری و ادبی خواسته باشند به هر شکل و در هر قالب و زمان و مکانی با تکیه بر اصل آفرینش فرهنگی، اخلاق را نادیده بگیرند، بی شک با واکنش شدید اجتماعی ای روبرو خواهد شد که نه تنها به بازتولید گسترده اخلاق نفی شده منجر خواهد شد، بلکه خود آن آفرینش و خلاقیت های هنری و ادبی را نیز تا حد نابودی پیش خواهد برد و شرایط بازگشت آنها را شاید برای مدتهایی طولانی غیر ممکن می کند.

متاسفانه همه چیز را به اخلاقیات و بدون خلق ترتیبات مناسب (ترتیباتی که اخلاقیات را شکوفا نماید، آن را غیر شخصی، ساده و بدون ابهام و قابل پیش بینی نماید) وا نهاده ایم. چرا نسل امروز جامعه ایرانی مانوس با ابهام، و دارای رابطه اجتماعی پیچیده و غیر قابل پیش بینی است. توسعه جمعی و شکوفایی فردی و جمعی، در سایه عینیت بخشیدن به اخلاق و غیر شخصی کردن آن است. ولی فعالیّتهای دیگر روانی را از یاد برده است. مردم امروزی هنوز نفهمیدهاند که سرپیچی از قانون تعالی روانی چقدر خطرناک است. استدلال آنان این است که اگر فلسفه اخلاق را جزیی از فلسفه و پژوهش فلسفی وعقلی درباره مسائل اخلاقی بدانیم، نمی تواند شامل اخلاق توصیفی بشود؛ بلکه حداکثر در بردارنده مباحث اخلاق هنجاری و فرا اخلاق خواهد بود، چنانکه بسیاری از فیلسوفان اخلاق بر این عقیده اند.

مدیری که اطلاعات به روز ندارد، فرصت ها را به باد می دهد، تهدیدها را نمی شناسد و یا در جهت مقابله با آن ها بر نمی آید، ضعف ها را برطرف نمی کند و یا آن ها را به غیرواقع قوت معرفی می کند و یا قوت ها را نادیده می گیرد و یا با سوءتدبیر آن ها را بلا استفاده می گذارد، مسئولیت پذیری لازم را ندارد. غافل از این که همه چیز را شخصی کردن و به اخلاقیات واگذاشتن، دردی را دوا نمی کند. هنگامی که پیامبر از این ماجرا آگاهی یافت، همه یاران خود را به مسجد فراخواند و طی سخنانی فرمود: «هان!

دیدگاهتان را بنویسید